Mục lục
Phần 01: Nhận diện ............................................................................................ 3
Phần 02: Cô đơn ................................................................................................ 10
Phần 03: Lý tưởng ............................................................................................. 18
Phần 04: Học hành ............................................................................................ 28
Phần 05: Thương yêu ....................................................................................... 43
Phần 06: Thương yêu (tiếp) ............................................................................ 50
Phần 07: Tôn Giáo ............................................................................................. 58
Phần 08: Lời cuối ............................................................................................... 63

2 | Mục lục

Phần 01: Nhận diện
Chưa bao giờ tôi khóc khi nghe người ta hát. Thế mà tối hôm đó nước
mắt tôi cứ chực trào xuống trong suốt thời gian tôi ngồi nghe nhạc sĩ
Phạm Duy hát bài tâm ca số năm của anh. Buổi họp mặt gồm có
chừng ba trăm thanh niên nam nữ, phần lớn là những người đang
theo học trường Thanh Niên Phụng Sự Xã Hội, một số các vị giáo sư
và thân hữu của trường. Bài tâm ca mang tên là "Để Lại Cho Em",
những lời tự thú của một người anh bốn mươi tuổi nói với người em
hai mươi tuổi. Phải, đúng là những lời tự thú. Những lời tự thú thẳng
thắn, đầy ân hận, đầy đau thương; những lời tự thú làm cho xót
thương dâng lên tràn ngập lòng người, người của thế hệ đi trước
cũng như của thế hệ đi sau. Những lời tự thú khiến cho giận hờn
và trách móc tan biến và khiến cho nguồn thông cảm được khơi mở.
Trong ánh mắt của những người trẻ tuổi hôm ấy, tôi quả đã đọc thấy
tha thứ và tin yêu.
Tôi rưng rưng nước mắt, vì tôi được nghe chính tiếng nói của lòng tôi,
tiếng tự thú của lòng tôi, do một nhạc sĩ tài ba hát lên. Phạm Duy đã
hát gì? Thế hệ của những người đi trước - là chúng tôi - đã để lại cho
thế hệ đi sau - là những người em hai mươi tuổi ngày hôm nay những hèn kém những tội lỗi của họ. Một giải non sông gấm vóc, một
miền oai linh hiển hách bây giờ chỉ còn là một mảnh đất bị chia cắt,
cày xới lên bởi bom đạn. Hận thù nhân danh chủ nghĩa, bạo lực vênh
vang bề thế, các anh đã để lại cho các em những giọt máu của dân
lành, những nấm mồ chưa xanh cỏ, những tấm khăn sô, những thành
phố buồn trong đó loài người đang tranh nhau từng đám bụi đen. Các
anh đã vụng về, đã hèn kém, đã để lại cho các em một quê hương
nghèo khổ đói lạnh dù ruộng đồng của tổ quốc ta vốn rất mầu mỡ phì
nhiêu. Đường về tương lai nghẽn lối, bàn tay các anh đáng lẽ phải
thơm mùi đất nay thành ra hôi mùi thuốc súng; các anh đã để lại cho
các em những giả dối, đê hèn và vụng dại của các anh. Nhưng cơ sự
đã xảy ra như thế rồi, xin các em đừng trách móc hờn giận: hãy
thương chúng tôi và hãy can đảm nhận lấy cái gia tài khôn khổ khốn

3 | Phần 01: Nhận diện

nạn do các anh để lại Nếu chúng ta biết thương nhau, nếu các em biết
thương yêu và tha thứ cho chúng tôi, nếu chúng ta cùng gom sức mới,
cùng nhận lời tranh đấu, thì chắc chắn chúng ta cũng sẽ tìm được một
lối thoát cho nhau. Nếu các em biết thương yêu và tha thứ thì hồn
nước cũng sẽ giật mình, đời chúng ta sẽ lên sức sống, tủi hờn sẽ lắng
xuống và niềm kiêu hãnh sẽ vươn lên. Nếu các em biết thương yêu và
tha thứ thì súng đạn cũng sẽ phải thở dài, tàu bay cũng sẽ phải khóc,
lựu đạn sẽ phải im tiếng, và quê hương ta sẽ không còn là một bãi
chiến trường.
Một bài hát như thế quả thực đã là tiếng nói phát ra từ tâm niệm
thành khẩn, từ ý thức trách nhiệm, từ những khổ đau của nhận thức.
Một bài hát như thế không còn là một bài hát nữa. Đó là máu, đó là
xương, đó là linh hồn, đó là những khúc ruột quặn đau, đó là sự sống
Chúng tôi, những người anh bốn mươi thời hôm nay, nhân danh Mẹ
tổ quốc, Mẹ tình thương, chờ mong em đáp lại tiếng kêu bi thương
đó, kêu gọi em trở về với tình huynh đệ, ngồi lại bên nhau, bàn bạc
với nhau đề tìm ra một lối thoát. Em đừng oán giận trách móc nữa, và
cũng đừng nghĩ rằng những điều chúng tôi nói, chúng tôi viết đây là
những lời than trách, nhục mạ, lên án tuổi trẻ nữa. Tôi biết tuổi trẻ
còn nhiều trong trắng, còn nhiều tha thứ. Tôi biết em sẵn sàng tha
thứ, cũng như chúng tôi cũng đã từng biết tha thứ cho những vụng
dại, những thành kiến của lớp người đã làm cho chúng tôi khổ đau.
Em hãy nhìn lại chúng tôi: trán chúng tôi cũng bị cày lên những
đường nét ưu tư, khổ đau, mắt chúng tôi vì cát bụi cuộc đời cũng
không còn trong xanh nữa, niềm tin và sự trong trắng của tâm hồn
cũng đã sứt mẻ và vỡ nát nặng nề. Chúng tôi cũng đã cô độc như bây
giờ em đang cô độc. Chúng tôi cũng đã bơ vơ như em bây giờ còn
đang bơ vơ. Chúng tôi nào phải là muốn lên giọng đạo đức để nhục
mạ em. Đến nước này mà còn nhục mạ nhau, còn lên giọng đạo đức
với nhau thì quả thực là chúng ta đã điên mất rồi. Quê hương thân
yêu tan nát, chúng ta người lớn cũng như người nhỏ, hầu như không
còn là chúng ta nữa. Chúng ta đã đổ trách nhiệm lên đầu nhau, đổ
oán giận lên đầu nhau, để càng xa nhau, để càng thêm không hiểu
nhau. Đau thương đã lớn lao quá rồi, chúng ta đừng gây nhiều thêm
4 | Phần 01: Nhận diện

nữa. Trong giai đoạn nầy chỉ còn có lòng xót thương mới có thể giữ
cho chúng ta còn là chúng ta, mới có thể giúp cho chúng ta có đủ bình
tĩnh và thương yêu để tự lái con thuyền chúng ta ra khỏi cơn bão táp.
Hãy hướng về chắp tay xót thương cho tổ quốc, cho giống nòi, xót
thương Mẹ, xót thương Em, xót thương mảnh vườn xanh xưa của thời
thơ ấu. Chất liệu xót thương sẽ biến khổ đau thành hoa trái ngọt ngào.
Thương nhau, chúng ta sẽ tìm thấy con đường. Thương nhau, chúng
ta sẽ làm nên lịch sử.
Hình bóng? Hình bóng của em? Hình bóng nào là hình bóng đích
thực của tôi, đích thực của em? Hình bóng nào mới thực là hình bóng
của Mẹ tạo nên, của Mẹ trao truyền? Hình bóng nào mang được tiếng
ru bên nôi nhỏ, mang được ánh mắt biết hy sinh, giàu tha thứ, mang
được bàn tay cần mẫn biết chăm lo của truyền thống Việt Nam? Hỡi
người em hai mươi tuổi, dù cho phong ba bão táp có đến trên đời em
một trăm lần, một ngàn lần, dù có quật ngã em, tôi vẫn nhận ra em,
vẫn thấy em còn mang hình bóng của người con tổ quốc. Dù em có từ
chối tôi, có từ chối Mẹ, tôi vẫn thấy nơi em, hình bóng của Mẹ. Em
vẫn còn rung động khi nghe lại tiếng ru bên nôi nhỏ. Em vẫn còn thấy
tâm hồn tràn ngập xót thương khi nhìn lại ánh mắt giàu hy sinh và
tha thứ. Em vẫn còn là em. Dù đã có lần em thù ghét tôi, từ bỏ tôi,
phủ nhận tôi, tôi cũng không thể nào không nhận ra em. Em có mặc
lên trên người em những y phục dị kỳ, em có làm tội làm tình em
bằng cách chặt bớt vài ngón tay, rạch thêm những lằn sâu trên mặt,
xẻo bớt thân thể em để tạo nên những vết sẹo lớn thì tôi cũng vẫn còn
nhận ra em. Tôi còn nhận ra em thì không bao giờ tôi có thể từ bó em.
Tôi còn nhận ra em tại vì chất liệu thực của con người em dễ dầu gì
mà bị tiêu diệt bằng phong ba bão táp, dù cho từ phương Bắc thổi
xuống, dù cho từ phương Tây thổi qua. Thôi, em cho tôi nhìn nhận
em là em của tôi đi, xin cho tôi nhìn nhận em là con của Mẹ. Tôi có hư
hỏng, tôi có gây khổ đau cho em thì vì Mẹ em vẫn còn có thể tha thứ
được cho tôi mà. Cái mà em khoác vào người và em cho là hình bóng
của em, vốn không phải là hình bóng đích thực của em, do Mẹ trao
truyền lại. Dù những vết thương có sâu, dù những đường rạch có lớn,
dù những vết sẹo có nhiều thì không phải vì vậy mà em tiêu diệt

5 | Phần 01: Nhận diện

được hình bóng đích thực của em. Hình bóng mà bây giờ em nhận là
của em, tôi thấy đó chỉ là những vết thương, những đường rạch,
những cái sẹo. Tôi, chính chúng tôi cũng có những vết thương, những
đường rạch, những cái sẹo. Mà có phải vì vậy mà tôi với Mẹ không
còn những liên lạc huyết thống đâu. Mà có phải vì vậy mà tôi với em
không còn những liên lạc huyết thống đâu.
Để trả thù tôi, em đã hủy hoại em, em đã tạo cho em một hình dáng
mà chất liệu là những đổ vỡ do phong bão gây nên, rồi em nhận hình
dáng ấy là hình dáng của chính em. Để cho tôi khổ đau, và để cho Mẹ
khổ đau. Mà thực ra thì Mẹ đã khổ đau, tôi đã khổ đau. Vì chính em
đã khổ đau. Tôi biết em đã khổ đau, khổ đau hơn chính chúng tôi.
Nhưng tôi không thể nào giận em được. Tôi xót thương cho tôi, xót
thương cho em, xót thương cho tất cả chúng ta. Có phải em đã tự
miêu tả hình dáng em như thế này chăng, và có phải khi em nhìn vào
một hình dáng như hình dáng này, em thấy thắp thoáng hình bóng
em trong ấy phải không?
"Thế giới người lớn là thế giới nghĩa địa, thế giới chết, thế giới ma
quái ngu dại.
Các ông tự cho là các ông khôn ngoan, chín chắn, kinh nghiệm.
Chúng tôi không cần những thứ ấy và chúng tôi cũng không đụng
chạm gì đến những thứ ấy, vì thế chúng tôi lễ phép xin các ông hãy
trả thế giới hồn nhiên cho chúng tôi: đừng làm điếc tai chúng tôi với
những tiếng thối nát như " khôn ngoan", "chín chắn", "kinh nghiệm".
Chúng tôi không cần kinh nghiệm.
Kinh nghiệm là gì, nếu không phải là thói quen mà các ông đã bám
vào đó để bảo đảm cái thân người hèn mọn nô lệ của các ông.
Tôi đã vô lễ hằn học với các ông.
Những sự hằn học ấy cần thiết.

6 | Phần 01: Nhận diện

Chúng tôi, thế hệ thanh niên Việt Nam tù 15 đến 25 tuổi, muốn nói
lên một sự thực đau buồn nhất trong đời chúng tôi; sự thực bi đát ấy
là:
CHÚNG TÔI KHÔNG CÒN TIN TƯỞNG NƠI CÁC ÔNG NỮA.
Hơn thế nữa, sự thực bi đát trên trở thành bi tráng: chúng tôi không
cần các ông nữa.
Đối với chúng tôi, các ông đã chết, và bây giờ đã đến lúc chúng tôi
phải sống, phải đứng thẳng nhìn đời với nỗi niềm cô đơn vô hạn của
tuổi trẻ, chúng tôi sẽ đi và chỉ đi một mình. Quê hương Việt Nam
đang đổ vỡ; chúng tôi sẽ gánh lấy sự đổ vỡ ấy trên hai vai yếu đuối,
nhưng vẫn mang niềm kiêu hãnh vô biên, chúng tôi sẽ tự tạo ra trách
nhiệm cho mình; các ông đã chết; tôi phải cần lập lại một lần nữa rằng
các ông đã chết, vì thế các ông không có trách nhiệm và các ông cũng
không thể bắt chúng tôi nhận trách nhiệm nào cả. Trách nhiệm là
trách nhiệm riêng của mỗi anh em trong chúng tôi.
Đau buồn không phải là mái nhà đang đổ vỡ ; đau buồn là chúng tôi
đã ngu dại để chờ những người chết xây dựng lại; những người chết
là đã chết hẳn; chỉ có chúng tôi là xây dụng lại thôi, chỉ có những
người sống là thổi sức sống vào thế giới điêu tàn này.
Các ông thường phàn nàn rằng chúng tôi là một thế hệ thối hóa, sống
không biết ngày mai, không biết lý tưởng, trụy lạc, la cà rượu chè, hút
thuốc, tục tằn, du côn, mất dạy, lấc xấc, ngang tàng, chỉ biết ăn chơi,
non nớt, không làm gì ra hồn, đàng điếm, nhảy đầm, trác táng, hoang
đàng và một triệu hình dung từ khác.
Vâng, chúng tôi hãnh diện chấp nhận hết cả nhũng hình dung từ trên.
Và chúng tôi chỉ xin nở một nụ cười lễ độ và cúi đầu không biện hộ.
Các bạn bè thân yêu của chúng tôi đang gục chết trên cánh đồng biên
giới, bên bờ sông hay giữa rừng rú hoang vu; khói lửa ngút trời, máu
đỏ của tuổi trẻ đang tưới trên những giải đất khô cằn quê hương,
những mái tóc xanh trở thành những bãi cỏ xanh trên những nấm mồ
trận địa.

7 | Phần 01: Nhận diện

Hỡi ơi, hãy khóc đi hỡi quê hương yêu dấu...
Các ông trách rằng chúng tôi sống không lý tưởng. Lý tưởng là gì? Lý
tưởng là gì? Lý tưởng có phải tranh đấu giữ gìn để cho các ông sống
nốt cuộc đời tầm thường an phận của các ông . Mục đích của cuộc đời
là Sống - Sống gì? Sống cuộc đời thực sự của mình. Cuộc đời thực sự
không phải là cuộc đời của đám đông, của xã hội, của khuôn mòn lối
cũ, của công thức tù hãm. Cuộc đời thực sự không phải là những
phép tắc luân lý đạo đức. Cuộc đời thực sự không phải là những ông
công an, những ông cảnh sát, những ông giáo sư trung học và đại học.
Cuộc đời thực sự là chúng tôi, là tuổi trẻ.
CHỈ CÓ CHÚNG TÔI LÀ ĐẶT RA NHỮNG LỀ LUẬT.
Chúng tôi không còn lý tưởng, vì lý tưởng là lý tưởng của các ông.
Lý tưởng (dù lý tưởng nào) đều là nhà tù để nhốt lại sức sống vỡ bờ
của tuổi xuân; lý tưởng là ảo tưởng; sống không lý tưởng là sống trọn
vẹn, là lao mình vào cuộc đời với trọn sự hồn nhiên bỡ ngỡ của mình.
Con người hồn nhiên không có lý tưởng.
Chỉ khi nào người ta mất mát rồi thì người ta mới tạo ra lý tưởng để
tự đánh lừa mình bằng sự phiêu lưu vô định trong thế giới tư tưởng.
Lý tưởng là những sản phẩm của lý trí ; lý trí là ký ức; ký ức là quá
khứ là kinh nghiệm; kinh nghiệm đánh mất hồn nhiên.
Sống có lý tưởng là sống có quá khứ, lấy quá khứ mà nhìn dòng đời:
dòng đời luôn luôn trôi chảy mới lạ từng giây phút; lấy quá khứ nhìn
dòng đời là chận đứng dòng đời lại, là bắt dòng đời phải chảy ngược
lại chỗ cũ mà nó đã chảy qua từ lâu rồi, như thể là đã giết chết sức
sống phong phú.
Sống có lý tưởng là sống không còn ngạc nhiên nữa ; người ta không
thể biết ngạc nhiên trước cuộc đời khi người ta sống có lý tưởng.
Sống không lý tưởng là lao mình vào đời với trọn vẹn hồn nhiên, ngạc
nhiên, thao thức, bỡ ngỡ , mới lạ trong trắng giây phút một.

8 | Phần 01: Nhận diện

Ngoài kia, trời đang vẫn còn mưa, tôi lại đứng đây để lý luận với
những người chết sao?..." [1]
Không! Không, em ơi! Đó không phải là hình bóng đích thực của em.
Đó chỉ là những thương tích.
Đó chỉ là những thương tích. Em nhìn lại em xem. Em vẫn còn cảm
động khi nghe tiếng ru bên nôi nhỏ.
Em vẫn còn thay lòng mình tràn ngập xót thương khi nhìn thấy giọt lệ
mẹ già.
Đó chỉ là những thương tích. Những dấu tích. Những chứng tích của
giai đoạn lịch sử này. Hãy bình tâm đi em: đau khổ sẽ làm em trưởng
thành. Đau khổ sẽ làm ta trưởng thành. Bình tâm và yêu thương, em
sẽ làm nên lịch sử. Thực ra, có thể em không còn tin nơi tôi. Nhưng
không phải vì vậy mà tôi đã chết. Bằng cớ là em vừa nói với chúng tôi
vừa lý luận với chúng tôi. "Ngoài kia, trời đang vẫn còn mưa, tôi lại
đứng đây để lý luận với những người chết sao?". Tôi thấy rồi, em ơi,
cái giận dữ của em chỉ là cái giận dữ bề ngoài. Trong em, vẫn còn tin
yêu, vẫn còn những liên hệ muôn đời với tôi, với Mẹ. Em nói tôi đã
chết. Em nói em không nên lý luận với những người chết. Nhưng em
đã lý luận với người chết rồi, đã lý luận với tôi rồi. Và như vậy trong
thâm tâm em vẫn tin rằng tôi còn sống, em vẫn muốn nói chuyện với
tôi. Còn gì làm sung sướng hơn nữa. Còn gì làm tôi hy vọng hơn nữa.
Tất cả những xua đuổi, những oán ghét, những phũ phàng của em,
trước sau, chỉ là những dấu tích, những thương tích, những chứng
tích. Nằm trong sâu thẳm của hồn em, là con người đích thực của em,
là huyết thống của Mẹ, là chất liệu huynh đệ của anh em ta. Em
không thể nào thù ghét tôi được bởi vì em vẫn còn là em. Em hãy bình
tĩnh lại, em ngồi xuống. Hãy nghe lại tiếng ru ngày xưa. Cho tâm hồn
em lắng dịu. Và để cho tôi nói chuyện với em. Bởi vì dù giận dữ, hung
hăng, em cũng đã muốn nói chuyện với tôi rồi.

[1]. Phạm Công Thiện, Ý thức mới trong Văn nghệ và Triết học, trang XV - XX, Lá
Bối, 1965

9 | Phần 01: Nhận diện

Phần 02: Cô đơn
Em muốn nói chuyện với tôi, bởi vì trong thâm tâm, em chưa mất hẳn
niềm tin nơi tất cả chúng tôi. Và tôi muốn nói chuyện với em, bởi vì có
lẽ tôi là một trong những người chưa chịu đầu hàng cuộc đời. Thực ra,
những người đầu hàng cuộc đời không hẳn đã phải là những người
lớn. Trong lứa tuổi các em, cũng đã có rất nhiều người đầu hàng cuộc
đời rồi. Hãy để cho họ tạm yên, bởi vì họ đang cần được yên. Dù sao
họ cũng đáng thương như chúng ta. Em có thể gọi họ là những người
chết, nếu em muốn. Hoặc em có thể nói như Albert Camus rằng họ
sống như những người chết, điều đó cũng không sao. Cái gì đã khiến
cho chúng ta ngồi lại bên nhau để nói chuyện cùng nhau, nếu không
phải là ý thức về thực trạng của chúng ta? Hãy tự hào là những người
tỉnh táo. Hãy tự hào là những người không bị chìm đắm trong cảnh
túy sinh mộng tử. Hãy có thái độ nổi loạn đối với guồng máy đang
muốn lôi kéo tất cả chúng ta vào cảnh túy sinh mộng tử. Điều thiết
yếu là ta phải biết nổi loạn bằng cách nào. Bởi vì có những cách nổi
loạn chỉ gây thêm chìm đắm. Và có những cách nổi loạn khác có thể
đưa tới sự giải phóng con người. Tôi muốn được đàm luận với em về
những điều ấy. Và đàm luận một cách thẳng thắn, can đảm.
Có lẽ điều bi thảm nhất đối với những con người trẻ tuổi hôm nay là
càng chống đối và ghét bỏ những hình thái sinh hoạt hiện tại bao
nhiêu, con người lại càng bị mắc kẹt vào những hình thái ấy bấy
nhiêu. Em thử nhìn lại xem. Em chán ghét trường học, nhưng em
cũng cứ phải hàng ngày chui đầu vào lớp học để nghe giảng những
môn học hình như không dính líu gì đến những băn khoăn thao thức
lớn nhất trong tâm hồn em. Em chán ghét thi cử, khinh miệt bằng cấp,
vậy mà em vẫn phải chui đầu vào phòng thi, cố cướp cho được một
mảnh bằng như bất cứ ai khác. Em rất chán ghét đời sống cạo giấy an
phận của công tư chức nhưng mà em vẫn phải lê mòn gót chân đi tìm
công việc như bất cứ một người thất nghiệp nào. Em không yêu,
không nghĩ đến đời sống lứa đôi nhưng em vẫn lao đầu vào những
cuộc phiêu lưu cảm giác để gây thêm chán chường và bực tức cho em
10 | P h ầ n 0 2 : C ô đ ơ n

và cho kẻ khác. Em phải bắn vào đầu những kẻ em không thù hận.
Em bị mắc kẹt vào những gì em khinh ghét và những gì em ghê sợ
nhất. Nhận thức ấy làm cho em khinh ghét và ghê sợ chính em. Em
thấy em bất lực trước một thực tại càng ngày càng trở nên khắc
nghiệt, càng ngày càng thêm sức khống chế, và tiêu diệt em. Ý thức
điều ấy em đã nổi loạn. Em đập phá lung tung. Và càng vùng vẫy, em
lại càng mắc kẹt. Không những em đã làm như thế mà chúng tôi cũng
đã làm như thế. Những người đi trước ta cũng đã làm như thế. Trong
cơn hốt hoảng, bối rối, chúng ta có thể tạo nên nhiều lầm lỗi, chúng ta
nổi loạn không đúng cách. Chúng ta đã không đập vỡ được mà chỉ
mua thêm lấy những thất vọng, những chán chường, những mệt mỏi.
Để rồi chúng ta tự làm cho tình trạng đã bi đát lại càng bi đát thêm ra
đến cả trăm lần.
Tôi thấy nhất định là chúng ta phải nổi loạn rồi. Bởi vì nếu ngồi yên,
thúc thủ, tiêu cực, chúng ta sẽ bị lôi tất cả vào guồng máy, và nhân
loại sẽ đi đen chỗ tiêu diệt nhân tính. Con người vì tiện dụng đã đặt
ra những khuôn khổ, và những khuôn khổ ấy cũng đã trở lại khống
chế con người. Con người bị bắt buộc phải chui vào những khuôn khổ
kia để rồi phải từ chối bản ngã chân thực của mình. Con người khoác
lên một bộ mặt giả tạo để có thể mua được sự an thân tầm thường. Xã
hội bắt em phải điêu đứng thảm hại nếu em không chấp nhận những
khuôn khổ của nó. Em phải ăn theo những cách thức nào đó, nói theo
những khuôn thước nào đó, cười theo những mẫu mực nào đó. Có
những cái em không được ưa thích và có những cái khác em phải tập
ưa thích cho bằng được. Có những cái xã hội không cho phép em có,
và có những cái xã hội bắt em phải có. Nếu em không tuân theo
những mệnh lệnh đó, nếu em không làm được những gì xã hội buộc
em phải làm thì em sẽ bị xem như là một người bất thường, và tệ hơn
nữa, một người bất lực. Vì vậy muốn được an thân, con người phải cúi
đầu chịu khuất phục mệnh lệnh của số phận, con người phải chui đầu
vào guồng máy. Bởi vì chúng ta không muốn tiêu diệt con người của
chúng ta nên chúng ta nổi loạn. Thân phận của con người sở dĩ đã bi
thảm lại càng bi thảm thêm là vì những cuộc nổi loạn của con người
đã không đủ sức để phá vỡ được guồng máy mà thương thay chỉ gây

11 | P h ầ n 0 2 : C ô đ ơ n

thảm thương tích cho con người nổi loạn. Cuộc đời đã trả thù những
kẻ nổi loạn chống lại nó và trả thù một cách đích đáng. Con người nổi
loạn đã bị điêu đứng thảm hại. Con người nổi loạn đã bị lên án, đã bị
gạt ra ngoài lề của xã hội, đã mang đầy thương tích, đã trở thành điên
loạn. Đứng trước những đe dọa tiêu diệt nhân tính của guồng máy xã
hội, đứng trước những đổ vỡ trong và ngoài, chứng kiến những thảm
kịch của cuộc sống, người trẻ tuổi hôm nay vừa bàng hoàng vừa phẫn
nộ, vừa khiếp sợ vừa xót xa. Câu hỏi về ý nghĩa của cuộc đời đã đến
với các em rất sớm. Tuổi các em đáng lẽ phải còn là tuổi hát ca, nay đã
bắt đầu là tuổi của những băn khoăn thắc mắc siêu hình. Có phải cuộc
sống kinh nghiệm an phận đã đánh mất hồn nhiên của em đâu. Có
phải người lớn đã cướp giật hồn nhiên của em đâu. Chính là cuộc đời,
chính là những khuôn khổ, chính là sự tàn phá khốc hại của guồng
máy.
Những biến cố xảy ra cho đất nước trong mấy mươi năm vừa qua đã
làm cho tình trạng trầm trọng hơn lên. Chiến tranh đã tàn phá. Máu
chúng ta đã đổ. Vấn đề quốc gia trở thành một vấn đề quốc tế. Một số
trong chúng ta mang nặng mặc cảm nhược tiểu bất lực.
Trong hoang mang khổ đau, chúng ta nhận thấy gia sản tinh thần của
cha ông chúng ta đã mất đi rất nhiều giá trị và hiệu lực trong cuộc
sống mới. Những nguyên tắc của đạo làm người, xưa tưởng như là
bất di bất dịch, nay đã tự chứng tỏ là những giáo điều không còn phù
hợp với tâm trạng và hoàn cảnh của người thời đại. Nền tảng của sinh
hoạt gia đình cũ và của lễ giáo cũ đã bị lung lay. Chúng ta chưa kịp
rút được trong truyền thống tinh thần của dân tộc ra những chất liệu
cần thiết để tạo dựng cho chúng ta một nhân sinh quan mới thích hợp
với tâm trạng và hoàn cảnh mới, thì những khắc khoải những đổ vỡ
của văn minh Tây phương đã lại tràn sang như những đợt sóng vỡ bờ
tàn hại. Một số lớn các bậc phụ huynh, không hiểu được nguyên do
căn bản của cuộc khủng hoảng, đã quy hết tội lỗi về cho thế hệ trẻ. Họ
nói đến sự suy đồi của đạo lý. Họ nói đến tuổi trẻ như tuổi của ăn
chơi, của tinh thần vô trách nhiệm. Họ chứng kiến sự suy sụp của nền
tảng gia đình cũ và cứ cố níu lại một cách tuyệt vọng thứ uy quyền
mà ngày xưa đã từng là một giá trị tuyệt đối trong gia đình - một giá
12 | P h ầ n 0 2 : C ô đ ơ n

trị được đạo lý và luật pháp bảo đảm. Thứ uy quyền đó đã mất rồi,
không phải vì các bậc phụ huynh không biết sử dụng nó, cũng không
phải vì các con em cố tình chống lại nó, mà tại vì nền tảng kinh tế của
gia đình đã thay đổi một cách đáng kể. Cá nhân bây giờ không còn là
cá nhân trong chế độ gia đình cũ. Phong tục, tập quán, luật pháp và
kinh tế xưa không cho phép cá nhân tồn tại ngoài gia đình, hạnh phúc
của cá nhân và của gia đình liên hệ với nhau một cách mật thiết, và cá
nhân chỉ có thể có hạnh phúc trong phạm vi gia đình của mình. Thời
đại của Tự Lực Văn Đoàn đã chứng kiến thảm kịch của sự vùng vẫy
của cá nhân để thoát ra khỏi những kiềm tỏa của gia đình. Từ ngày kỹ
nghệ và thương mại chiếm được địa vị trên trường kinh tế, nhu yếu
giải phóng ấy càng ngày càng thêm rõ rệt, thêm cấp bách. Gia đình
ngày nay, ai cũng biết, không còn giống như gia đình ngày xưa, vì
vậy uy quyền và trách nhiệm phụ huynh phải được quan niệm lại để
có thể trở nên phù hợp và hữu hiệu. Cố níu lấy thứ uy quyền cũ, cố sử
dụng thứ uy quyền mà thực ra bây giờ mình không có, các bậc phụ
huynh chỉ làm cho con em xa lánh mình và do đó cắt đứt những giây
liên lạc cảm thông với chúng. Trong thời đại này của chúng ta, ai cũng
có một tâm sự đa đoan, ai cũng là nạn nhân của những biến cố những
tệ đoan xã hội. Sự giao tiếp với thế giới con người trở nên phức tạp;
cùng đứng trong guồng máy tranh chấp con người dần dần trở nên
nguồn khổ đau cho nhau. Con người không xướng họa hòa hợp với
nhau nữa mà phải vùng dậy lấn áp nhau, đè bẹp nhau. Hoàn cảnh
kinh tế chính trị văn hóa xô đẩy con người đi vào cái thế địa ngục của
nhau. Những nét nhăn trên trán, những bực dọc thường nhật, những
cau có gắt gỏng ấy, vô tình chúng ta đem về nhà để làm cho không
khí của gia đình căng thẳng. Ai cũng có một thế giới lo âu riêng và
không có đủ thì giờ lo nghĩ và săn sóc đến người khác, dù người khác
ấy chỉ là người trong gia đình. Mỗi người là một thế giới, một vũ trụ,
một hoang đảo. Mỗi người có một vỏ cứng bao bọc chung quanh.
Những bực dọc những cau có kia lách vào giữa mọi người và càng lúc
càng tách xa người này với người khác. Chúng ta có cảm giác cô đơn
thực sự, và tệ hại hơn nữa là cảm giác ấy, trong khi chung đụng với
những người thận yêu trong gia đình, lại càng rõ rệt hơn bao giờ hết.

13 | P h ầ n 0 2 : C ô đ ơ n

Chúng ta rút vào trong cái vỏ của chúng ta với ước mong được yên
thân. Nhưng chúng ta không được yên thân hơn chút nào. Đối diện
với niềm cô đơn của chúng ta, đối diện với chính chúng ta, chúng ta
không đủ sức để chịu đựng. Con trai thì leo lên xe gắn máy đi tìm
một thằng bạn, bất cứ thằng bạn nào, để rồi cùng vào ngồi nơi một
quán nước, trao đổi vài câu chuyện, nhìn người đi kẻ lại qua khói
thuốc của mình Con gái thì khoác vào một chiếc áo dài, xuống phố
theo đám đông, trôi xuôi hai bên bờ đại lộ. Các em trốn không khí gia
đình tìm đến nơi đám đông để rồi lại từ đám đông trở về với cái cô
đơn của mình. Các em không có bản lĩnh thực sự cho nên các em
không dám đối diện với cái cô đơn ấy. Và các em phải thường trực
trốn chạy, trốn chạy sự cô đơn, trốn chạy chính bản ngã của các em.
Trong khi đó, oán ghét gia đình, em phải bám lấy gia đình; oán ghét
học đường em vẫn phải chui đầu vào lớp học. Em vẫn phải học, phải
thi, phải đỗ, phải kiếm việc làm. Không tin ở giá trị những việc em
làm, em có mặc cảm rằng em giả dối. Em không thừa nhận những
bảng giá trị hiện tại nhưng em vẫn phải phục tùng. Em vẫn phải phục
tùng, vì những lý do thật giản dị: em phải ăn, em phải mặc, em phải
ngủ, nói tóm lại em có những nhu cầu ngũ uẩn phải được thỏa mãn.
Có phải chính bi kịch của con người là ở chỗ vừa phủ nhận vừa phải
phục tùng những ước muốn ác liệt của số phận không? Mà số phận là
gì nếu không phải là những gì do con người tạo ra bây giờ đã trở lại
không chế con người?
Tôi cũng như em , tất cả chúng ta đều có một hệ thống thần kinh cần
được giữ cho tương đối thăng bằng, tất cả chúng ta đều có những nhu
cầu trí tuệ tình cảm sinh lý thông thường, tất cả chúng ta cần phải
được nuôi dưỡng trong những môi trường thuận tiện (chứ không
phải dễ dãi) để có thể bảo vệ và phát triển những khả năng đặc biệt
của chúng ta. Và bởi vì hoàn cảnh bao giờ cũng mang tính cách cộng
đồng, chúng ta biết rằng chính con người đã tạo nên hoàn cảnh của
mình và chỉ có con người mới đủ sức chuyển tạo được hoàn cảnh. Là
nạn nhân trực tiếp của những hoàn cảnh xã hội hiện tại khống chế bởi
guồng máy hiện tại, chúng ta mất đi rất nhiều tự do sáng tạo. Tuy vậy
chỉ có chúng ta mới chuyển đổi được hoàn cảnh, mới đập vỡ được
14 | P h ầ n 0 2 : C ô đ ơ n

guồng máy. Ta không còn có thể hy vọng ở một thế lực nào khác
ngoài thế lực của chúng ta. Nhưng trong tình trạng cô đơn, nghi ngờ
và thác loạn, ta không thể nào thực sự tạo nên một sự thay đổi. Chúng
ta đã nổi loạn, nhưng những cuộc nổi loạn đó vẫn chỉ là những cuộc
nổi loạn rất cô đơn. Chúng đưa tới sự trả thù của guồng máy. Chúng
ta bị điêu đứng tàn hại vì đã dám chống lại nó. Bị gạt ra khỏi cuộc
sống ước lệ, bị khinh bỏ, đè nén, la mắng, tủi nhục, chúng ta càng cảm
thấy xa lìa mọi người, càng trở nên cô đơn, càng thêm thù ghét con
người. Càng mất bình tĩnh, chúng ta càng đập phá lung tung, và sự
mệt mỏi rã rời của thần kinh của thể xác và tâm hồn kêu gọi một sự
trốn chạy cuối cùng: tự tử. Khi một người nhận thấy rằng cuộc đời vô
lý không đáng sống, thì hắn cũng nhận thấy luôn rằng tự tử không
phải là một cái gì đen tối mà có thể là một nẻo thoát quang đãng cũng
chưa biết chừng.
Em hãy cho tôi trở lại với hệ thống thần kinh của chúng ta. Thực ra vì
cái hệ thống thần kinh bị giao động mãnh liệt đó mà chúng ta đã thấy
cuộc đời quá bi thảm. Sự thực, thiếu bình tĩnh, chúng ta đã tạo thêm
quá nhiều đen tối cho cuộc đời, nhất là cho cuộc đời của chính chúng
ta. Cảm giác cô đơn là do những vụng dại, ngu dốt và kém cỏi của
chúng ta tạo ra: đó là một chứng bệnh của con người, hơn là một cái
gì nằm trong bản chất của con người. Vì thiếu bản lĩnh, thiếu khôn
ngoan, ta đã tạo ra những đường nứt, những chiếc vỏ cứng, những
bức tường chia cách cao vút, ngay giữa những người thân yêu và có
cảm tưởng rằng ta với những người khác không được cùng làm bằng
một chất, do đó, không thể nào có sự cảm thông. Nếu gia đình là một
tổ chức giả hiệu, thiếu tình thương, thiếu cảm thông. Nếu gia đình chỉ
là một quán trọ, thì đó chính là vì sự hèn kém của chúng ta, vì sự ích
kỷ của chúng ta, vì những vô minh của chúng ta. Chính chúng ta gieo
mầm tách biệt thì chúng ta không nên phàn nàn về sự cô đơn. Ta
phàn nàn rằng không ai hiểu ta thì chính lúc đó, ta không hiểu được ai.
Chính những phàn nàn đó biểu lộ rõ rệt sự ích kỷ của chúng ta và cả
sự độc tài của chúng ta nữa.
Có những trang thanh niên, chỉ vì một vài thất bại nhỏ khi mới bước
chân vào đời, một vài lần thi hỏng, một vài sự phản bội chẳng hạn,
15 | P h ầ n 0 2 : C ô đ ơ n

cũng đã tự cho rằng mình cô độc nhất đời. Những người trẻ tuổi này
bắt đầu nói chuyện chán nản, nói chuyện cô độc, nói chuyện nôn
mửa. Một số khác, sẵn có chút ít kiêu ngạo và ngông nghênh của tuổi
trẻ, cũng nói chuyện chán nản, cô độc và nôn mửa. Rốt cuộc thái độ tỏ
ra bất cần đời đó trở nên một cái mốt mới.
Ai mà không "nổi loạn" thì kẻ đó là người tầm thường, kẻ an phận.
Những cuốn tiểu thuyết hiện sinh ngoại quốc bắt đầu bán chạy ở xứ
ta không phải vì giá trị của chúng mà vì cái mốt hiện sinh đã được đề
cao. Cả những kẻ không đọc trôi được những cuốn tiểu thuyết ấy
cũng có chúng trong tủ sách mình, trong tay mình, trên xe buýt cũng
như trong lớp học. Rồi truyện ngắn truyện dài nói chuyện chán
chường khinh bạc cũng xuất hiện trên thị trường văn chương Việt
Nam và kéo vào vũng lầy của sự tự kỷ ám thị một số không ít những
con cừu của Panurge. Chúng ta ai cũng biết rằng bắt đầu bằng những
câu chuyện chán chường, và một vài cử chỉ tỏ vẽ chán chường, dần
dần nếp sống của ta sẽ trở nên chán chường thật sự. Con người yếu
đuối và dễ bị nhiễm độc, dễ bị ảnh hưởng: chúng ta cần nhìn nhận sự
thực đó.
Cho nên ta hãy van xin các nhà văn nghệ đừng đào sâu thêm, đừng
trình bày thêm khía cạnh chán chường cô độc của con người, đừng bi
kịch hóa thêm những gì đã vì vụng dại của chúng ta mà trở nên bi
kịch. Vết thương rướm máu, xin đừng cào quấu thêm ra. Đừng tự ám
thị và đừng ám thị kẻ khác nữa. Vạn sự là do tâm chúng ta. Đừng chết
đuối trong biển chán chường cô độc do chúng ta tự tạo. Văn nghệ nên
đảm nhận sứ mệnh tri liệu bởi vì ở giữa đời này không có ai lại là
người có thể sống một cách vô trách nhiệm, dù là nhân danh tự do.
Chúng ta hãy lắng lòng cho phong ba bão táp dịu xuống, cho mây mù
tan đi. Chúng ta không thực sự cô đơn. Cuộc đời không thực sự đáng
ghê tởm. Cuộc đời cũng như sự sống là một cái gì mầu nhiệm. Mẫu
trời xanh trong mắt em thơ thật là mầu nhiệm. Tư tưởng chúng ta
cũng là những gì mầu nhiệm. Chúng ta hãy b...